Huldreskogen

Folketradisjon frå Sogn

av Reimund Kvideland

Henta frå «Årbok for Sogn 1990».

Supranormal tradisjon avspeglar ei oppfatning av tilværet eller eit verdsbilete og eg vil velja å sjå på denne tradisjonen frå tre synspunkt. Først skal eg sjå på det supranormale i eit horisontalt verdsbilete, det vil seia ein røyndom der dei supranormale kreftene lever på same plan som vi menneske. Slik gjer dei supranormale vesen vi kjenner frå eldre folketru. For det andre vil eg sjå på supranormale opplevingar i eit horisontalt verdsbilete. Det vil seia eit verdsbilete der kreftene er under eller over oss.

Kristendommen representerer eit slikt verdsbilete og eg vil ta fram eksempel på korleis dette verdsbiletet skaper opplevingar som blir formidla i forteljingar. For det tredje vil eg ta opp den nyaste supranormale tradisjonen som byggjer på begge desse to verdsbileta i teknikkens verden.

Den eldre folketrua

Direkte til garden høyrer gardvoren, tunkallen og nissen. Først og fremst dei to første stod som eksponentar på kontinuiteten på garden. Gardvoren vart ofte oppfatta som den første ættefaren på garden, rydningsmannen. (Sande 1892, 202).
Gardvoren kunne ha si eiga lege på garden ein eller annan staden. Somme gav han ein tom bås. Nokre meinte at han låg i høyet og andre gav han rom i ei bu der han hadde sitt bol. (Solheim 1951). Dei såg han som ein liten mann, gråkledd, kanskje med raud topplue. Men det var kanskje like så godt nissen

Andre såg på han som ein hund. På somme gardar budde han i naustet, slik blir det fortalt frå Solund. "Han heldt te opponde snøbande innmed veggjin. Da va ein liten mann. Han gjekk allti med raue topphue, og så røkte han.' (Mjaatvedt 1981, 53).

Ein mann kjøpte alltid kandissukker til tunvoren. Når posen var tom, kjøpte han ny forsyning. (S.s., 54). Segner som vanlegast er knytta til nissen, blir her fortalde om gardvoren. Slik t.d. segna om mannen som alltid hadde nok høy og korn så han ikkje skjøna det sjølv. Han la seg på lur ei natt og fekk sjå ein gamal mann som kom inn i løa med ei fagna høybyrd og sa "Uff, detta var tungt, da". - "Å' sa gardmannen som ikkje kunne dy seg, "så det var vel ikkje så tungt heller, meiner eg."
Då var gamlingen sint og sa: "Å, tenkjer du det, det var 'kje tungt, ja så skal eg bera så mange byrder herifrå som eg før har bore til, så kan du vel få sjå, om det minkar». Og minka gjorde det, for etter ei tid var bonden raka fant. (Referert frå Sande 1892, 201f.).

Tradisjonen fortel på ulikt vis korleis tunvorden forsvann. Det var den nye tida og folk jaga han ganske enkelt frå garden utan at noko hende. Tolka i samsvar med tradisjonen måtte det naturlegvis føra til ulukke på garden.
Frå Solund heiter det at ein stad skaut dei tunvoren - fordi dei var slik plaga av han. Det interessante er at dei grov han ned - nede med sjøen og det voks aldri gras der han var gravlagd. Det var eit bevis på at dei hadde gjort noko gale (Mjåtvedt 1981, 54).

Huldrefolket høyrer også til garden. Vi snakkar ofte om dei underjordiske, men likevel kan vi ikkje setja dei på ein vertikal akse under oss. Dei underjordiske har levd side om side med menneska. Dei har vore under husa, i haugen eller side om side med oss. Dei var med på sætra og meir sjeldan på fiske.
Andre krefter har tilhald utanom det dyrka, utanom det området mennesket har rydda og dermed på sett og vis eig. Utanfor rådde troll, haugfolk, vassvette som nøkk, fossegrim, havfrue og draug. Den siste kan også bli oppfatta som attergangar av dei drukna.
Draugen høyrer først og fremst til lenger nord i landet, men vi finn han også i dei ytre sognebygdene. Både fiske og jektefart kunne vera farleg, storm og uver kunne føra til forlis, samstundes som alle som segla ville ha god bør.

Johs B. Thue har tatt med nokre segner om draugen i arbeidet om jektefarten. (Thue 1976).
Vi høyrer her korleis draugen held båten fast i akterstamnen slik at dei ikkje kjem av flekken eller må slita og ro lenge før dei kjem skikkeleg i siget. Folk viser seg som draugar på den staden dei har drukna. Dei skrik og varslar same slags ver som då dei sjølv gjekk ned. Det blir fortalt om to brør som løyste ein søndag og drukna, seinare synte dei seg som draugar. Det er brotet på helgedagsfreden som koplar dei til draug-tradisjonen. (Thue 1976, 103-07).

Nøkken kunne nyttast for å skræma born frå vatn og elvar, men det er også segner som viser korleis han kunne visa seg i hesteskapnad, bli fanga og nyttast som gardshest. Ei anna segn fortel at han kravde eit liv kvart år. «Timen er komen, men mannen ikkje», kunne han ropa, og då var det uråd å halda på den som var "utvald".

Jo i Dalen har ein noko uvanleg versjon: Mannen blir redda ved at ein annan slår hol i isen og døyper han. Og då kjem stemmen frå is-holet. Vanlegare er at berre ein skvett vatn er nok til at mannen 'druknar'.
Olav Sande har ei fin skildring av ein diskusjon om nøkken ein kveld han er oppi Olav-stova: «Nykkjen, kvat er det fyr nokot?» spurde husbonden. Ja, so sa' eg, som sant er, at det er 'kje godt aa vita.

Danskarane kalar honom «elverkongen». Han maa altsaa hava mannaskapnad; han held til i elvar og vatn. "Han bestefar segjer, at dei i fyrre dagar skal ha' sett nykkjen paa Njøsa-fjellet, ved eit vatn der, Svartavatnet, og at han kann gjera seg um til alt slags dyr: saud, rev og øyk," sa' husbonden, og eg fortalde, at i Sverike skal dei ogso leva i den trui, at han ser ut som ein hest.

Sume segjer, at nykken hev hovud i baae endar, bak og framme. "I Sinklar-visa stend der, at 'nøkken opløfter sit vaade skjæg og venter med længsel sit bytte", sa ho Sina (ei av tenestejentene), "og skulemestaren vaar sa', det var ein slags rovfugl.' «Visste 'kje han bere?» sa sume av dei andre. Ho var fraa ei onnor bygd, ho Sina. (Sande 1, 1887, 910.

Fossegrimen var til vanleg mindre farleg. Han kunne ein gå til når ein ville læra å spela fele utan større øving. Men var ein snau med betalinga, som skulle vera eit godt fenalår, så lærde ein knapt anna enn å stilla fela.
I Balestrand var det ein kar som så naudande gjerne ville bli ein god spelemann at han selde seg til den vonde. Og då spelte han slik at folk var reint ville og ifrå seg. (Bjørndal/Alver 1985, 156).

Mest komplisert er tradisjonen om underjordsfolket eller huldrefolket. Den fortel om samlivet mellom huldrefolk og folk i det daglege livet, i arbeidslivet, på jakt og fiske. Den spelar i regelen på motsetningar, men stundom også på samarbeid og godvilje, om ein ikkje kunne tru på den også inn i mellom så ville vel tilværet blitt for nerveslitande. Den fortel også at huldrefolket var på jakt etter friskt kristen blod. Dei bytte ut menneskeborn med sine eigne, stygge ungar Og dei søkte ektemake mellom menneska.
Samstundes var huldrejenta så vakker at ein og annan guten fall for freistinga til å kasta stål over henne. Dette viser at folk har oppfatta huldrefolket både som farleg og som attraktivt, men helst og mest det første.

La oss sjå litt meir detaljert på denne tradisjonen:

Huldrefolket dreiv jordbruk og fiske som andre folk. Folk såg dei stundom, han Hans såg ein gong ei huldre med raud stakk. Ho skar lyng, fortel Anders Skåsheim. (Skåsheim 1960, 15). Andre berre såg dei ein augneblink og så forsvann dei bak ein stein, eller vart berre søkk borte.
Ofte var det først når dei forsvann så mystisk at folk skjøna dei var av dei underjordiske. Dei hadde gode kyr, og det vart rekna for ei lukke å få ei huldreku som takk for ei teneste. Ei huldreku kunne ein også tileigna seg ved å kasta stål over henne. Men det var ikkje alltid folk stolte på huldrefolket.

Sande fortel ei segn om ein gut som kom opp på setra medan huldrefolket var der, han passa seg godt slik at han ikkje trødde korkje på huldrehalar eller anna som høyrde dei til, tok det kjeraldet han skulle henta og gjekk stille ut. Då han var komen litt nedanfor selet, kom huldra etter han med ei stor, slikjande fin kyr og ropa etter han: «Denne skal du ha for du var så snild og ikkie trødde på rumpa mi og ikkje gjorde oss noko ilt». Og med det same slepte ho kua og jaga henne føre seg. Han svara ikkje ein gong, men la ned gjennom. Då ropa huldra: «Å, kom att, du Spangreid, tolet hadde ikkje vet til å ta deg». (Etter Sande 1, 1887, 92f, jfr. Mjåtvedt 1981, 46).

Ein bonde hadde ei ku som fekk ein stor grå kalv med ein huldrestut. Bonden hogg hol i isen utpå fjorden og søkkte kalven ned. Og så kjem kommentaren: «Det vart rekna for ei ulukke at han gjorde det. Det kunne ha vorte mange føremoner med den kalven, om han hadde fått leva».

Igjen ser vi usikkerheten - huldrefolket og deira gods er både ettertrakta og farleg. Andre segner fortel korleis folk tileigna seg drikkehorn eller bruresølv frå huldrefolket.
Særleg sølvet fylgde det ulukke eller forbanning med. Tvilen hjå folk om korleis huldrefolket løna tenester, kjem også fram i segner der løna ser ut som spon. Folk kastar dei bort eller brenner dei. Ei spon heng igjen i forkledet og neste morgon er det ei sølvskei.
Frå Sogn har vi likevel døme på at dei redda løna. Ei budeie som hadde støla for ei hulder fekk eit fange fullt av spon, men då ho skulle kasta det på varmen, då vart det opp i sølv alt saman. (Sande 1887, 6f., jfr. Sande 1892, 276F.).
Rikdommen på visse gardar kunne bli forklart nettopp med slik huldresølv.
Men trass i eit visst samarbeid og gjentenester, huldrefolket var farleg. Eit møte med huldra eller andre supranormale vesen førte ofte til sjukdom, ein kunne bli helselaus for resten av livet. Kom ein ut for dei, skulle ein ikkje fortelja om møtet, før ein hadde sove på det.
Ei av dei største ulukkene ein kunne koma ut for, var om huldrefolket bytta barn og la sitt eige i vogga. Det kunne berre skje dersom ein ikkje passa på eller hadde stål eller salmebok i vogga til vern om barnet.

Bytingen var stygg, skreik fæl, åt mykje, vaks aldri opp til skikkeleg meneske og tala aldri. Det er fleire segner som fortel korleis ein kunne få huldrefolket til å gjera bytet om igjen. Ein måte var å risa bytingen ute på ein gjødselhaug tre torsdagskveldar. Tredje kvelden kom huldremora, slengde menneskebarnet tilbake, treiv sin eigen og sa at så stygg hadde no aldri ho vore mot menneskebarnet.
Dersom ein kunne få bytingen til å tala eller til å røpa alderen sin, vart ein kvitt han. Ein måte å gjera dette på, var å førebu seg som til brygging med svære kjerald og ein neve malt. Då ville bytingen i forundring seia: «Nå har eg sett skogen brenna og veksa opp sju gonger, men aldri har eg sett så store kar og så lite malt». Dermed ville han forsvinna eller døy.
Jenter kunne bli plaga av tussefriarar og gutar av huldrejenter. I Sogn har det vore ei særleg råd for jenter som ville bli kvitt huldrefriaren sin. Dei skulle få seg ein ring av stål, ein såkalla huldrering, då hadde ikkje tussen makt over henne, og let henne i fred.(Svein Vold 1958, 67-66).
Ei jente måtte flytta over fjorden for å få fred, fjorden stengde for hudrekallen. (S. Vold 1970,90f.).

Elles var det vanleg både i Sogn og i resten av landet at jenta spurde huldrefriaren om råd mot ein huldreokse som gjekk etter ei av kyrne hennar. Ho brukte rådet med tyssbast og tjøre på seg sjølv. Men då var ikkje huldrefriaren blid. "Tvi vøre deg, bere tru hadde eg til deg, enn du til meg!" (Sjå 'Elsk' etter Jo i Dalen).
Det hende at ein gut vart forelska i den vakre huldrejenta og kasta stål over henne. Har du tatt henne, får du ha henne, sa det då frå haugen. Ho fekk stor heimangåve og hadde god lukke med buskapen. Stundom blir ein namnetradisjon forklart med huldregifte. Det heiter at huldremora eingong ropa: «Hjå oss heitte ho Hildrid, hjå dykk heiter ho Mildrid». Slik kom Mildrid-namnet til den garden. (Sande 1892, 133).

Mannen kunne angra seg og ikkje vera snill med henne.
Det blir i ei segn fortalt at ein gong fekk han ikkje til forma på ein hestesko. Då tok kona den gloande skoen og forma han til med hendene. Så minna ho han på at dei same kreftene kunne ho bruka på han og, men ho hadde ikkje gjort det fordi ho var glad i han. Frå dem dagen var mannen gild med huldrekona si. (Sande 1887, 8f.).

Slik kunne vi halda fram og gå gjennom heile den supranormale tradisjonen, men eg bryt av her. Vi finn det praktisk å skilja mellom supranormal og historisk tradisjon. Men den historiske tradisjonen inneheld også mange supranormale drag.

Olav den Heilage blir framstilt som reine supermannen (Sande 1892, 193-95), pest- og ufredstradisjon er fylt av supranormale vesen og motiv. (Sande 1892, 99-106).
Då skal vi vera klar over at for folk i eldre tid var det ikkje same skilnaden mellom historisk og supranormalt som nå. Supranormalitet kunne faktisk bli brukt som bevis for at noko var historisk.

Vi skal hugsa at huldra var like verkeleg som naboen. Vi kan forklara det meste av den supranormale tradisjonen ut frå rasjonalistisk tankegang. Tradisjonen om at det var kveldvart, d.v.s. at folk måtte vera stille om kveldane for ikkje å uroa huldrefolket, kan forklarast med eldre tiders arbeids- og døgnrytme. Skulle ein opp klokka fire om morgonen, måtte ein leggja seg tidleg Det var effektivt å trua med straff frå dei supranormale dersom ungdommen ikkje ville følgja vanleg orden.

Bytingen er ikkje anna enn eit barn med engelsk sjuke. Jenta som vart bergtatt og kjem att og er smårar resten av livet, var slett ikkje bergtatt, men hadde eit nervøst samanbrot.

Eg trur likevel at vi forstår det eldre samfunnet betre, dersom vi ser på denne tradisjonen som ein del av eit verdsbilete der mennesket står overfor krefter som dei projiserer ut i sine næraste omgjevnader.
Det andre verdsbiletet eg nemnde, byggjer på ein horisontal akse, hjå oss representert med Gud som er allmektig og rettvis og som styrer verda frå sin himmel. Det kristne verdsbiletet har prega det norske folk i 1000 år, og det har sett sine spor også i folkeleg tradisjon. Det finst ei rekke historier frå folkeleg kristendom som praktisk tala ingen har brydd seg om andre enn dei som opplever dei og fortel dei. Ikkje er dei teologi og ikkje er dei folkeminne, slik vi har vore vane med å definera desse områda. Likevel vil eg hevda at vi her har ein viktig folkeleg tradisjon. Vi finn dei i segnform og som forteljingar om sjølvopplevingar og som samtaletema i mange kristenlydar.

Eg vil eksemplifisera med ei historie om englevakt - og her må eg gå utafor Sogn etter eksemplet for så lite av dette materialet er samla inn:
Ein mann må gå gjennom ein mørk skog ein sein kveld. Der ligg to karar klar og ventar på han for å slå han ned og røva han. Men då han kjem, er han i følgje med to skinande kvite personar så dei vågar ikkje å ta mannen for dei forstår at han har englevakt.

Eller der er historia om ein bonde som tydeleg høyrer ei røyst som ber han gå til ein familie med ein sekk poteter. Han tykkjer det er noko tull. Men røysta kjem tre gonger og noko undrande leverer han potetene for å få høyra at dei er fullstendig matlens.
Det kan også vera ein som blir pålagt å senda 560 kroner til ein person, ein underleg sum, men han får ikkje fred og gjer det.
Seinare treffer han personen som fekk pengane og får vita at han på ein bestemt dag måtte betala akkurat 560 kroner og ikkje visste si arme råd kvar han skulle skaffa pengane frå. I eit kristent verdsbilete er det ingen tvil om at det var Gud som minna folk om desse gjerningane.

Forutan dei eg har gitt døme på, finn vi historier om mirakuløse redningar, om guddommelege varsel, bønhøyringar, frelses-historier, visjonar av Jesus og englar, helbredelse gjennom bøn og liknande. I det kristne verdsbiletet kan f.eks. historier om skipsnissen som varslar storm eller brot forut, bli omtolka til at det er Gud som varslar om faren.
Men vi kan også inkludera dei moderne vandrehistoriene om Jesus eller erkeengelen Gabriel som haikar og etter å ha framført eit bodskap, f.eks. om at verdas ende er nær, forsvinn sporlaust ut av bilen.

Den historia kan eigentleg illustrera påstanden min innleiingsvis om eit moderne verdsbilete der desse to supranormale verdsbileta kryssar kvarandre og blir kombinert med eit teknologisk verdsbilete, her representert ved bilen og det umogelege å forsvinna frå ein bil i fart.
Det ville i alle fall vera gale å snakka om supranormal tradisjon i dag og lata som om vi ikkje har ein moderne supranormal tradisjon. Det skulle vera nok å minna om historier om flygande tefat, UFO-ar eller kva vi kallar dei og landingstilfelle som f.eks. i Sunnhordland med ein merkeleg ring etter gjenstanden. Eller den populære historia om mercedes’en som blir selt til spottpris fordi det er uråd å få liklukta or den. (af Klintberg 1987 er ei samling av moderne segner, også norske).

Vi har lett for å tru at det supranormale hadde sin plass i eit eldre «overtruisk» samfunn. Levevilkår og samfunnstilhøve har endra seg og dermed har også dei supranormale tradisjonane endra seg. Dei eldre tradisjonane som eg har referert , er ikkje lenger så viktige som dei var tidlegare. Andre førestillingar som er i samsvar med vår teknologiske verden, har vakse fram.
Men like lite som alle i dag trur på UFO-ar og haikande erkeenglar, like lite trudde alle i gamle dagar på nøkken eller huldra. Det har alltid vore truande og mindre truande. Olav Sande hadde sans for denne sida av folketradisjonen også. I mellom reine tekster gjev han små bilete av innsamlingsturane sine og møter med forteljarar og tilhøyrarar.
Det er vanskeleg i dag å seia i kva grad han her 'diktar' etter påverknad frå Asbjørnsens rameforeljingar. Men situasjonane er ekte nok. Det er noko friskt og moderne over gamle Livs forteljing. Ho fortel m.a. ei segn om han som flytta fjøset endå han ikkje trudde på slikt:

"Han Helje Knut inn på Hinjadne hadde slik ei vanlukka med beisti, han. Han hadde tri kyrabjøllur hangande på fjosveggen og inkje kunde behalda noki av bjøllekyrna. Ein gang såg ein eit kvinnfolk gjekk og brynnad' kyrna av ei massingbytta, og dei kyrna rauk til fort vekk. So var det ein gang, der kom eit framandt kvinnfolk til honom og bad: 'Å nei,' sa'n, 'eg ha 'kje nokot til gje', eg,' sa' an; 'eg ha' slik vanlukka med beisti,' sa' an.
- Å, du kann ikkje venta deg annat, du,' sa' ho; fjosen din stend i vegen; grauksen gjer sine ting ned på fremste bordsenden åt einkvan».
Slikt hadde han aldri trutt på, han Knut, sa' an. 'Ja, men gjer som eg segjer, du; flytt fjosen din, du; eg ska' syna deg, kor du ska' setja han, og um tvau år ska' eg koma etter, og då ska' du sjå, eg ha rett,' sa' ho.
'Eg trur no' 'kje på slikt, eg men eg ska' no alltid gjera det, kor som er,' sa' han, og så flytte han fjosen sin, og sidan vart han so full av beist, at han ikkje var god til å føda alt på garden; han myste 'kje eit hår, ikkje so godt som eit lamb eingang.' (aa normalisert til å).

Så fortel ho at ho hadde høyrt musikk i haugen, ho og ho Anna. 'Eitkvart var det no; me sat tett under Lusaskardet, på Ljoskarhaug.
'Slikt er 'kje sant,' sa' han far; 'ein vil berre forkvikla folk i trui,'sa' an. 'Meiner de, at haugarne er opne då? sa' an. 'Hev dei vore te', so er dei te", sa' an; 'det er berre katolsketrue,' sa' an.
Han va' no so belest, han; han lånte mange slags bøker og las i.
'Hev de 'kje gjort dikka dåpspakt? sa' an; 'det er berre til forvilla folk,' sa' an. 'Det er berre Pans liste,' sa' an, 'um de ser nokot,' sa' an.

Han gamle Bakka-Tomas fortalde mykje han um slikt. Han låg på ryggjen og svor dyrt på, at det var sant. 'Dei såg fem huldrer fram i Tjukk-Åren' fram i Henjadalen,' sa' an Tomas. 'Eg veit ikkje, kvat de far, sit her og andstemmer han etter, eg!' sa' me; 'då han ve fortelja, so kan sagta me lya på.' 'Fa'n smette, er da 'kje sant,' sa' an.
Han fortel så om budeia som vart pynta til huldrebrud, men guten reddar henne og tar brudesølvet med. Og huldrefolket greidde ikkje å ta dei att.
- 'Ja, men det kunde vel ikkje ganga so fort upp 'Kleiv'? sa' an far. 'Det er sume, som segjer, dette skulde henda inn på Fjerlandsseter,' sa han Tomas. 'Ja, der var no flatare der,' sa han far.

Like skeptisk er han til segna om huldrehornet som skulle finnast på ein gard (Sande 1887, 22-25). Sande har her fått fram den viktige spenninga mellom dei som trur fast og fullt, dei som tvilar og dei som slett ikkje trur. Truleg var dei som trudde i fleirtal, men vi skaper eit falskt bilete av eldre tiders førestillingsverden dersom vi ikkje lyar med skeptikaren også.

Litteratur:

Bjørndal, Arne og Brynjulf Alver 1985: - og fela ho lét. Norsk spelemannstradisjon. 2. utg. Oslo.

Bengt af Klintberg, 1987: Den stjålne svigermor og andre modeme vandrehistorier. Oslo.

Mjåtvedt, Cecilie Lovise og Svein 1981: Sulinga seie so... Folkeminne frä Solund. Oslo. (Norsk
folkeminnelags skrifter 124).

Sande, Olav 1887: Fraa Sogn. Segner og annal. 1. Bergen.

Sande, Olav 1892: Segner fraa Sogn. 2. Bergen.

Skåsheim, Anders 119601: Segner og sogor frå Kyrkjebø herad. Leikanger.

Solheim, Svale 1951: Gardvorden og senga hans. Maal—og
minne 1951, 143-58, opptr. i
Svale Solheim til minne. Norveg 16 (1973) 55-70.

Thue, Johs. B. 1976: Jektekarane fortel. Arbeidsliv og truer knytte til jekteferdsla i Sogn på 1800-
talet. - Tidskrift utg. av Historielage! sun 25 (1976) 47- 116.

Vold, Svein 1958: "Huldrering". - Tidsskrift utg. av Historielaget for Sogn 19 (1958), 62- 66.

Vold, Svein 1970: Huldrefriaren fra Feios. - Tidsskrift utg. av Historielaget for sogn 23 (1970)
90f.